डिंडोरी - चित्रकारांचा तीर्थ बनलेलं म.प्र.चं पाटनगढ

पाटनगढ आता चित्रकारांचा तीर्थ बनला आहे. पाटनगढ पूर्वी मध्यप्रदेशच्या जनजातीय जिल्हा डिंडोरीच्या करंजिया विकासखंडातील एक लहान गाव आहे. पाटनगढ आता जागतिक नकाशावर ध्रुवताऱ्यासारखा चमकत आहे. हे अत्यंत प्रतिभावान आणि आपल्या आयुष्यातच प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचलेल्या गोंड चित्रकार जनगंध सिंह श्यामचं गाव आहे. ते लवकरच विदा झाले पण आपल्या समाजाची वारसा गोंड चित्रकला नवीन जीवन दिली. आज अनेक प्रतिभावान गोंड चित्रकार पेंटिंगच्या माध्यमातून न फक्त आपली आजीविका चालवत आहेत तर आपल्या कल्पनाशीलता आणि सर्जनशीलतेने गोंड चित्रकला सतत समृद्ध करत आहेत. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अतिशय महत्त्वाच्या व्यक्ती, पाहुण्यांना गोंड पेंटिंग भेट स्वरूपात दिले आणि ते संपूर्ण जगात पोहोचवले.

पाटनगढ सुमारे 300 घरांचे गाव आहे. सर्व घरं गोंड किंवा त्यांच्या उपजातीय प्रमुख लोकांची आहेत. ते सर्व गोंड चित्रकलेचे राजदूत बनले आहेत. मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव गोंड चित्रकारांना भरपूर प्रोत्साहन देत आहेत. नवीन पिढीचे गोंड चित्रकार राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनांमध्ये भाग घेत आहेत. गोंड चित्रकला आता जीआय टॅगने सुशोभित आहे. त्यामुळे जगाच्या कला बाजारात यांची मागणी कायम राहते. जनगंध सिंह श्यामच्या प्रतिभेचा शोध घेण्याचं श्रेय प्रसिद्ध कला तज्ज्ञ आणि चित्रकार स्व. जे. स्वामीनाथन यांना जाते.

आज जेव्हा देश जनजातीय गौरव दिवस साजरा करत आहे, मध्यप्रदेशच्या अनोख्या गोंड चित्रकलेची चर्चा करणे प्रासंगिक ठरते. ज्या प्रकारे गोंड पेंटिंगच्या प्रति शहरी समुदाय आणि कला प्रेमींचा आकर्षण वाढला आहे, त्याप्रमाणे गोंड पेंटिंगची प्रसिद्धी संपूर्ण जगात पोहोचली आहे.

आत्माराम श्याम पाटनगढच्या जवळच्या गाव सुनपुरीचे युवा गोंड चित्रकार आहेत. ते मागील सुमारे सात वर्षांपासून भोपालमध्ये चित्रकार म्हणून सक्रिय आहेत. ते गोंड चित्रकलेच्या संरक्षण, संवर्धन आणि प्रसारासाठी समर्पित आहेत. त्यांच्या चित्रकलेत गोंड समुदायाची संस्कृती, परंपरा, लोककथा, रीती-रिवाज, वन्यजीवन, निसर्ग आणि मानव व पर्यावरणाच्या परस्पर संबंधांचे सुंदर चित्रण आहे.

श्री आत्माराम श्याम चित्रकलेच्या माध्यमातून जनजातीय समाजाची सांस्कृतिक ओळख, पारंपरिक ज्ञान आणि जीवनशैली कॅनव्हासवर व्यक्त करतात. फक्त चित्र बनवणे हे उद्दिष्ट नाही. ते आपल्या संस्कृती आणि परंपरा येणाऱ्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवू इच्छितात.

ललित कला मध्ये पदव्युत्तर आत्माराम श्यामची 12वीपर्यंतची शिक्षण डिंडोरीमध्ये झाली. बालपणापासून चित्रकलेत त्यांची विशेष रुची होती. त्यांच्या मोठ्या पिताजी नर्मदा प्रसाद टेकाम हे एक स्थापन चित्रकार आहेत ज्यांच्याकडून त्यांना मार्गदर्शन मिळाले. मोठी बहीण सुशीला श्यामही एक स्थापन चित्रकार आहेत ज्यांनी त्यांना चित्रकलेच्या बारकाव्या शिकवल्या. त्यांच्या चित्रकलेच्या विषयांवर सविस्तर चर्चा करत आत्माराम सांगतात की "जीवनाचा वृक्ष व निसर्ग, प्राणी-पक्षी व वन्यजीवन, गोंड समुदायाची संस्कृती व परंपरा, जनजातीय उत्सव, रीती-रिवाज व लोककथा, जंगल, नदी, पर्वत व पर्यावरण, पारंपरिक वाद्य व लोकजीवन व मानव व निसर्गाचा परस्पर संबंध हे त्यांच्या प्रिय विषय आहेत."

आत्माराम यांनी अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शन व आर्ट फेस्टिव्हलमध्ये भाग घेतला आहे. त्यांना कला साधनेसाठी अनेक पुरस्कार व सन्मान मिळाले आहेत, जसे वर्ष 2022 मध्ये गोल्ड अवॉर्ड, वर्ष 2021 आंतरराष्ट्रीय कला पुरस्कार, आंतरराष्ट्रीय व्यापार मेळ्यात सजीव कला प्रदर्शनासाठी विशेष पुरस्कार. इंदौरमध्ये आयोजित ब्रिक्स शिखर परिषदेत त्यांच्या गोंड पेंटिंगची विदेशी अतिथी, विशेषतः अमेरिका येथील प्रतिनिधींनी प्रशंसा केली व कलाकृती खरेदी केल्या. त्यांच्या एका कलाकृती भारताच्या महावाणिज्य दूतावास (CGI), ऑस्ट्रेलिया यांना त्यांच्या नावाने भेंट करण्यात आली.

कला प्रदर्शन व उपलब्धी

मध्यप्रदेश मंत्रिमंडळाच्या भोपालमधील विशेष बैठकीत त्यांना सजीव चित्रकला प्रदर्शनाची संधी मिळाली. मुख्यमंत्री डॉ. यादव यांनी त्यांच्या कलाकृतीची प्रशंसा केली. आत्माराम यांनी विद्यार्थ्यांना व युवांना गोंड चित्रकलेचे शिक्षण व प्रशिक्षण देणे सुरू केले आहे. ते महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांना गोंड चित्रकलेचे प्रशिक्षण देतात. कला कार्यशाळांचे आयोजन करतात. ते म्हणतात की हे जनजातीच्या युवांना पारंपरिक कला जोडण्याचे काम आहे. स्थानिक प्रतिभा शोधून काढणे व त्यांना प्रोत्साहन देणे ही आपली जबाबदारी आहे. प्रत्येक नागरिकाला जनजातीच्या संस्कृती व वारशाबद्दल जागरूक राहणे आवश्यक आहे. नवीन पिढीने आपल्या कला वारसा व सांस्कृतिक ओळखेचा अभिमान बाळगावा.

डिंडोरीमध्ये शिक्षण

युवांना चित्रकलेच्या बारकाव्या शिकवण्यासाठी आत्माराम श्याम यांनी अलीकडे डिंडोरी जिल्ह्यात कला कार्यशाळांची मालिका आयोजित केली. या कार्यशाळांचे मुख्य उद्दिष्ट स्थानिक मुलांना व युवांना कला जोडणे, त्यांच्या सर्जनशील प्रतिभेला प्रोत्साहन देणे व जनजातीच्या कला व सांस्कृतिक वारशाबद्दल जागरूकता वाढवणे आहे. आत्माराम म्हणतात की कला शिक्षण फक्त मोठ्या शहरांतील व संस्थांपर्यंत मर्यादित राहू नये. ते ग्रामीण व जनजातीच्या भागातील युवांपर्यंत पोहोचले पाहिजे, ज्यामुळे ते कला उद्यमितेकडे आकर्षित होतील. कला प्रोत्साहनासाठी आत्माराम मध्यप्रदेश सरकारचे आभार व्यक्त करतात. ते मानतात की संस्कृती, इतिहास व निसर्गाबद्दलची चेतना व संवेदनशीलता वाढवण्यासाठी कला सर्वोत्तम साधन आहे.